دندان عقل چیست و چرا دردسرساز می‌شود؟

دندان عقل یکی از آن مفاهیمی است که اگرچه همه درباره‌اش شنیدند، اما کمتر کسی دقیقا چه کاربرد و اهمیتی در دهان دارد. چه بسا همه از این دندان به عنوانِ منبع تمام دردهای دوران جوانی یاد می‌کنند که حسابی آن ها را اذیت کرده! دندان‌هایی که معمولا در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی ظاهر می‌شوند و در بسیاری از مواقع با درد و مشکلات زیادی همراهند.

ما در ادامه این مطلب از سایت دندانپزشکی دکتر بنیانیان به زبانی ساده به شما توضیح می‌دهیم که فلسفه وجودی این دندان پر دردسر چیست، چندتا دندان عقل داریم و باید چطور با آن ها رفتار کنیم!

دندان عقل چیست؟

دندان عقل یا Wisdom tooth یکی از دندان های دائمی است که پشت دندان های آسیاب رشد می‌کند. این نوع دندان که در بسیاری از مقالات دندانپزشکی از آن با نام دندان عقل یا مولر سوم هم یاد می‌شود، آخرین دندانی است که در دهان انسان رشد می‌کند و معمولا در سنین ۱۷ تا ۲۵ سالگی ظاهر می‌شود.

دندان عقل کجاست و چند تا دندان عقل داریم؟

دندان عقل در انتهای فک بالا و پایین قرار دارد؛ یعنی آخرین دندان در هر طرف دهان، هم در فک بالا و هم در فک پایین.

به طور دقیق‌تر:

• هر فرد به طور طبیعی ۴ دندان عقل دارد:
  • ۲ عدد در فک بالا (چپ و راست)
  • ۲ عدد در فک پایین (چپ و راست)

این دندان ها در انتهایی ترین قسمت ردیف دندان‌ها رشد می‌کنند و به همین دلیل به آن‌ها “مولر سوم” یا دندان آسیاب سوم هم گفته می‌شود.

دندان عقل از چه سنی شروع به رشد می‌کند؟

دندان عقل در بیشتر افراد از سن 17 تا 25 سالگی شروع به رشد می‌کند. ولی در بعضی افراد هم ممکن است کمی زودتر یا دیرتر ظاهر شود. برای مثال، یکی از مراجعین ما در کلینیک دندانپزشکی دکتر بنیانیان با رشد دندان عقل در ۱۲ سالگی مواجه بود. چنین مواردی اگر چه نادر است، اما غیرممکن هم نیست.

پس اگر برایتان سوال شده که دندان عقل چند سالگی در میاد، باید بدانید که سن دقیقی برای اعلام کردن به عنوان سن شروع رشد دندان عقل وجود ندارد.

با این حال، توجه به نشانه های رشد دندان عقل می‌تواند به شما کمک کند زودتر متوجه این تغییر طبیعی در دهان‌تان شوید و اقدامات لازم را انجام دهید.

دندان عقل چند ریشه دارد؟

دندان عقل فک بالا معمولا 3 ریشه دارد (2 ریشه در سمت گونه و 1 ریشه در سمت کام). البته تعداد ریشه های دندان عقل قطعی نیست و ممکن است گاهی اوقات 3 یا 4 ریشه داشته باشد.

دندان عقل فک پایین هم معمولا 2 ریشه دارد (یکی در سمت جلو و یکی در سمت عقب). هرچند که مجددا تاکید می‌کنید تعداد ریشه ها گاهی بیشتر یا کمتر از این می‌شود.

دندان عقل بالا چند ریشه دارد؟

دندان عقل فک بالا معمولا ۳ ریشه دارد. اما ممکن است گاهی ۲ یا حتی ۱ ریشه هم داشته باشد.

انواع دندان عقل

نحوه رشد دندان عقل به 3 صورت است:

• دندان عقل نهفته
• دندان عقل نیمه نهفته
• دندان عقل روییده

البته این نکته هم در نظر بگیرید که در برخی موارد ممکن است دندان عقل اصلا رشد نکند! چون فضای کافی برای رشد آن در فک بعضی از افراد وجود ندارد و دندان راهی برای بیرون آمدن پیدا نمی‌کند. پس همیشه به صورت نهفته و در زیرِ لثه باقی می‌ماند.

دندان عقل نهفته

دندان عقل نهفته به دندانی گفته می‌شود که به طور کامل زیر لثه و استخوان فک باقی مانده و هیچ بخشی از آن در دهان دیده نمی‌شود. این حالت زمانی اتفاق می‌افتد که فضای کافی برای رویش دندان وجود ندارد یا مسیر رشد آن به سمت نامناسبی باشد (مثلا افقی یا زاویه‌دار).

دندان عقل نهفته ممکن است بدون علامت باشد، اما در بسیاری موارد باعث درد، تورم، کیست، یا آسیب به دندان کناری می‌شود و در این شرایط  نیاز به جراحی و کشیدن پیدا می‌کند.

بیشتر بخوانید: چه دندانی باید کشیده شود

دندان عقل نیمه نهفته

دندون عقل نیمه نهفته دندانی است که بخشی از آن از لثه خارج شده ولی هنوز کامل نروییده (رشد نکرده). در این حالت، فقط قسمتی از تاج دندان در دهان دیده می‌شود و باقی مانده آن در لثه یا استخوان گیر می‌کند.

این نوع دندان عقل به‌دلیل سختی در تمیز شدن، بستر مناسبی برای تجمع باکتری و عفونت (پری کورونیت) فراهم می‌کند و می‌تواند باعث بوی بد دهان، درد، و التهاب لثه شود.

اغلب دندان های نیمه نهفته نیز نیاز به دندان کشیدن دارند، به خصوص اگر به دندان های کناری فشار وارد کنند یا باعث درد و التهاب های مزمن شوند.

دندان عقل روییده

در نهایت، آخرین نوع دندان عقل هم دندان روییده ای است که کامل از لثه بیرون آمده و مانند مثل دندان ها در دهان قابل مشاهده و لمس است.

اگر این دندان به درستی در ردیف دندان‌ها قرار گرفته باشد و مشکلی در جویدن یا تمیز کردن ایجاد نکند، نیازی به کشیدن آن نیست. با این حال، چون دندان عقل در انتهایی‌ترین قسمت دهان قرار دارد، دسترسی برای مسواک و نخ دندان زدن را سخت‌تر خواهد کرد و در نتیجه احتمال پوسیدگی یا التهاب لثه در اطراف آن بیشتر می‌شود.

چرا دندان عقل درست رشد نمی‌کند؟

رشد نادرست دندان عقل در بیشتر مواقع به دلیل محدودیت فضا در فک یا زاویه ناصحیح رویش اتفاق می‌افتد. البته دلایل دیگری هم هستند که می‌توانند از رشد دندان عقل پیشگیری کنند. مثلا:

1. کمبود فضا در فک

تغییرات اسکلتی و فکی زندگی انسانِ مدرن باعث شده که فک بشر کوچک‌تر از سال های قبل شود. به همین خاطر، وقتی دندان عقل می‌خواهد در حدود ۱۷ تا ۲۵ سالگی بیرون بیاید، جایی برای رشد ندارد و همین باعث می‌شود در موقعیت نادرست رشد کند یا اصلا نتواند رویش پیدا کند (نهفته بماند).

2. جهت نادرست رویش

گاهی دندان عقل به‌جای اینکه عمودی و مستقیم رشد کند، به‌صورت کج، افقی یا زاویه‌دار شروع به رشد می‌کند. این زاویه نادرست می‌تواند باعث فشار به دندان کناری، درد، یا گیر افتادن دندان در لثه شود. این حالت یکی از دلایل رایج کشیدن دندان عقل است.

3. عوامل ژنتیکی و ارثی

ژنتیک نقش مهمی در شکل فک و تعداد دندان‌ها دارد. بعضی افراد به‌صورت ارثی اصلاً دندان عقل ندارند، در حالی که برخی دیگر با وجود فضای محدود، دندان‌های عقل درشت یا با ریشه‌های پیچ‌خورده دارند. این عوامل ژنتیکی می‌توانند رشد ناهنجار دندان عقل را تشدید کنند.

4. موانع رشد مانند کیست یا بافت اضافه

در برخی موارد، کیست‌های کوچک، بافت‌های سفت لثه یا حتی دندان‌های دیگر ممکن است مانع رویش دندان عقل شوند. این موانع می‌توانند باعث توقف کامل یا جزئی رشد دندان شوند.

دندان عقل به چه درد میخورد؟

حقیقا این است که دندان عقل در گذشته که فک انسان‌ها بزرگ‌تر بود، نقش مهمی در جویدن و خرد کردن غذاهای سفت و خام داشت. اما امروزه با تغییر سبک تغذیه و کوچکتر شدن فک‌ها، دیگر نقشِ آن چنان حیاتی ای ندارد و بیشتر به عنوان یک دندان اضافی شناخته می‌شود!

نازی بنیانیان:

البته در برخی مواردی که دندان عقل درست رشد کند می‌تواند به جویدن کمک کند؛ ولی به طور کلی، چون در بسیاری از افراد باعث مشکلاتی مثل درد، عفونت یا فشار به دندان‌های دیگر می‌شود، بیشتر کشیده می‌شود.

رشد دندان عقل

رشد دندان عقل معمولا به چند صورت انجام می‌شود:

1. دندان عقل ممکن است به طرف سایر دندان‌ها و به شکل زاویه دار رشد کند.
2. دندان عقل ممکن است به سوی پشت دهان و با زاویه رشد کند.
3. این دندان ممکن است با دندان دیگری در زاویه باشد و به این صورت رشد کند.
4. در برخی موارد دندان عقل به شکل عمود و با نظم سایر دندان‌ها رشد می‌کند.

اگر در دهان فضای کافی برای رشد دندان عقل وجود نداشته باشد، نحوه رشد دندان عقل به هر صورتی که باشد می‌تواند باعث آسیب دیدگی سایر دندان‌ها، به خصوص دندان شماره 7 شود.

دلیل نهفتگی دندان عقل

همان طور که پیش‌تر نیز گفتیم، یکی از مهم‌ترین دلایل نهفتگی دندان عقل، کم بودن فضا برای رشد این دندان است. این کمبود فضا در فک و دهان باعث می‌شود دندان عقل نتواند برای خود جا باز کرده و در کنار سایر دندان‌ها رشد کند؛ از این رو به صورت دندان عقل نیمه نهفته یا نهفته رشد می‌کند و می‌تواند باعث کج شدن ترتیب دندان‌ها و آسیب دیدگی آنها شود.

اینکه دندان عقل برخی افراد به شکل نهفته رشد می‌کند دلایل مختلفی دارد که به مهمترین آن‌ها در زیر اشاره می‌شود:

• عدم وجود فضای کافی برای بیرون آمدن دندان عقل
• گیر افتادن دندان عقل در استخوان فک
• انحنا پیدا کردن ریشه دندان عقل
• فشردگی دندان‌های مجاور و فضای کم برای رشد دندان عقل

آیا رشد دندان عقل عوارض دارد؟

اگر دندون عقل درست و کامل رشد کند و در موقعیت صحیحی قرار بگیرد، هیچ گونه عارضه‌ای برای فرد ایجاد نمی‌کند و اتفاقا می‌تواند مثل سایر دندان‌ها در فرآیند جویدن به شما کمک کند.

اما اگر دندان عقل به درستی رشد نکند (مثلا نهفته، نیمه نهفته یا کج باشد)، ممکن است باعث بروز عوارض جدی در دهان و دندان شود. عوارضی مثل:

درد و فشار

رشد ناصحیح دندان عقل می‌تواند به دندان کناری فشار وارد کند و باعث درد در فک، گوش یا حتی سر شود.

عفونت لثه

در دندان های نیمه نهفته، ناحیه اطراف دندان به‌سختی تمیز می‌شود و محیط مناسبی برای تجمع باکتری‌ها و التهاب لثه ایجاد می‌شود.

پوسیدگی دندان عقل یا دندان کناری

به دلیل دسترسی سخت به ناحیه پشتی دهان، این دندان‌ها بیشتر در معرض پوسیدگی قرار دارند، به ویژه اگر به دندان آسیاب دوم چسبیده باشند.

ایجاد کیست یا تومور

دندان عقل نهفته ممکن است در اطراف خود کیستی ایجاد کند که در صورت رشد، به استخوان فک یا دندان‌های دیگر آسیب بزند.

کج شدن ردیف دندان‌ها

فشار ناشی از رشد دندان عقل می‌تواند باعث جابه‌جایی یا کج شدن دندان‌های دیگر، به ویژه دندان‌های جلو، شود.

آیا دندان عقل باید کشیده شود؟

دندان عقل فقط در صورتی نیاز به کشیده شدن دارد که به صورت دندان عقل نهفته یا دندان عقل نیمه نهفته باشد. پس در جواب سوال “چه زمانی دندان باید کشیده شود” باید بگوییم که اگر فک شما به اندازه کافی جا داشته باشد و دندان عقل به سایر دندان‌هایتان فشاری وارد نکند (و آنها را دچار آسیب یا تغییر شکل نکند) کشیدن دندان عقل الزامی نیست.

چه بسا با مراقبت صحیح و رعایت بهداشت دهان و دندان می‌توان از پوسیدگی دندان عقل و بروز مشکلات آتی جلوگیری نمود.

پوسیدگی دندان عقل

در شرایطی که دندان عقل موقعیت مناسبی در دهان نداشته باشد، امکان رعایت بهداشت دهان و دندان در زمان استفاده از نخ دندان یا مسواک کردن محدود‌تر می‌شود. یعنی تقویت دندان سخت می‌شود و در نتیجه امکان پوسیدگی دندان عقل افزایش می‌یابد.

البته همین پوسیدگی دندان عقل هم در شرایطی که موقعیت آن دندان مناسب باشد با ترمیم قابل درمان است. اما در مواردی که شدید باشد هم منجر به بوی بد دهان می‌شود و هم دسترسی به آن برای ترمیم غیر ممکن است.

در این صورت کشیدن دندان عقل بهترین راهکاری است که دندانپزشک خوب به شما پیشنهاد می‌دهد.

دندان عقل به عصب رسیده

وقتی گفته می‌شود «دندان عقل به عصب رسیده» یعنی پوسیدگی یا عفونت دندان عقل آنقدر پیشرفت کرده که به پالپ یا عصب مرکزی دندان رسیده است. این وضعیت با درد شدید، ضربان دار و مداوم همراه است و ممکن است با ورم، آبسه، یا حتی درد ارجاعی به گوش و شقیقه نیز همراه شود.

فرایند کشیدن یا جراحی دندان عقل

کشیدن دندان عقل ساده نیست. مخصوصا اگر دندان مورد نظر نهفته یا نیمه نهفته باشد. در این شرایط، ممکن است دندانپزشک مجبور به خارج کردنِ دندان عقل از دهانِ شما با روش های جراحی دهان شود. یعنی یک جراح دهان و دندان کاربلد و حرفه ای و یا حتی یک جراح فک و صورت، دندان عقل شما را با روش های تخصصی جراحی از دهانتان جارج کند.

جراحی دندان عقل مراحل مختلفی دارد از جمله:

1. معاینه و عکس‌برداری (رادیوگرافی)

• قبل از هر اقدامی، دندانپزشک یا جراح دهان، وضعیت دندان عقل شما را بررسی می‌کند.
• از عکس OPG (پانورامیک) برای دیدن موقعیت دندان، زاویه رشد، تعداد ریشه‌ها و نزدیکی آن به عصب فک استفاده می‌شود.
• در این مرحله مشخص می‌شود که آیا دندان قابل کشیدن معمولی است یا نیاز به جراحی دارد.

2. بی‌حسی موضعی

برای جلوگیری از احساس درد، محل دندان با بی‌حسی موضعی کاملا بی‌حس می‌شود. در موارد خاص (مثل جراحی پیچیده یا اضطراب شدید بیمار)، ممکن است از بیهوشی کامل یا آرام‌بخش نیز استفاده شود.

3. کشیدن دندان (در حالت روییده یا ساده)

اگر دندان عقل به‌طور کامل روییده باشد و دسترسی آسان باشد، پزشک با ابزار مخصوص، دندان را لق کرده و از لثه خارج می‌کند. این کار معمولا در چند دقیقه انجام می‌شود.

4. جراحی دندان عقل (در حالت نهفته یا نیمه‌نهفته)

در صورت نهفته بودن دندان:

• ابتدا برش کوچکی روی لثه داده می‌شود.
• اگر دندان زیر استخوان باشد، مقداری از استخوان تراشیده می‌شود.
• گاهی برای راحت‌تر خارج کردن، دندان به چند قسمت تقسیم و تکه‌تکه خارج می‌شود.
• در نهایت، محل جراحی شسته و بخیه زده می‌شود.

5. مراقبت بعد از کشیدن یا جراحی

• گذاشتن گاز استریل روی محل جراحی برای کنترل خون‌ریزی
• استفاده از کمپرس سرد برای کاهش تورم
• پرهیز از خوردن غذای داغ، سفت یا نوشیدنی با نی (رجوع شود به مقاله بعد از کشیدن دندان چه بخوریم)
• مصرف آنتی‌بیوتیک و مسکن های قاتل دندان درد طبق تجویز پزشک
• مراجعه برای کشیدن بخیه در صورت لزوم (بعد از ۷ تا ۱۰ روز)

شما می‌توانید جهت اطلاع از هزینه جراحی دندان عقل در کلینیک دندانپزشکی دکتر بنیانیان به صفحه قیمت جراحی دندان عقل مراجعه نمایید.

فرق جراحی با کشیدن دندان عقل

فرآیند خارج کردن دندان عقل بسته به اینکه دندان به‌طور کامل روییده باشد یا نه، می‌تواند ساده (کشیدن) یا پیچیده (جراحی) باشد. جدول زیر تفاوت های این دو روش را به صورت خلاصه تر به شما نشان می‌دهد:

• با افزایش سن ریشه دندان عقل مستحکم تر است از همین رو کشیدن دندان نیز سخت تر می‌شود.
• درد و سختی کشیدن دندان عقل با افزایش سن بیشتر می‌شود.
• مناسب ترین سن برای کشیدن دندان عقل 20 سالگی است.
• پروسه بهبود کشیدن دندان عقل با افزایش سن طولانی‌تر می‌شود.
• عدم توجه به مشکلات دندان عقل می‌تواند منجر به پوسیدگی دندان های مجاور نیز می‌شود.
• کشیدن دندان عقل در سنین کهنسالی می‌تواند منجر به شکستگی استخوان فک شود.

درد دندان عقل

درد دندان عقل تقریبا متفاوت از تجربه درد سایر دندان‌ها است. چون نزدیکی این دندان به فک باعث می‌شود بخشی از درد در ناحیه فک منتشر شود.

درد دندان عقل همراه با فشار و سوزش است و گاهی حتی منجر به ایجاد ورم در فک می‌شود. از طرفی درد دندان عقل در صورت تشدید می‌تواند حتی گوش را هم درگیر کند و به مرور افزایش سردردهای شدید هم پیشروی کند.

تحمل درد دندان عقل بسیار سخت است از همین رو فرد سریعا باید برای مداخلات درمانی به متخصص مراجعه کند.

اما تا زمان مراجعه به دندانپزشک می‌توانید از یک مسکن برای دندان درد استفاده کنید. این نکته مهم را هم فراموش نکنید که درمان خانگی دندان درد راهکار درستی نیست و شما باید بلافاصله بعد از درگیر شدن با روند رشد دندان عقل به دندانپزشکی مراجعه کنید. چرا که اقدام دیر هنگام می‌تواند دندان‌های مجاور را نیز درگیر کند.

دندان عقل باعث گوش درد میشود؟

بله. اگر دندان عقل در حال رشد نادرست یا نیمه نهفته باشد، می‌تواند باعث درد ارجاعی به گوش شود. چون عصب های فک پایین به عصب‌های اطراف گوش نزدیک هستند و بدن نمی‌تواند محل دقیق درد را تشخیص دهد. به همین دلیل ممکن است فرد احساس درد در ناحیه گوش داشته باشد، در حالی که منشا اصلی درد، دندان عقل در فک پایین است.

در برخی موارد، این درد با علائمی مثل احساس فشار، زنگ زدن گوش یا تیر کشیدن هم همراه می‌شود.

دندان عقل باعث سردرد میشود؟

در صورتی که دندان عقل به فک یا دندان های مجاور فشار وارد کند یا باعث التهاب لثه و عضلات اطراف فک شود، این فشارها به نواحی صورت و شقیقه منتقل شده و باعث سردردهای تنشی یا عصبی می‌شود.

این نوع سردردها در ناحیه شقیقه، پشت چشم‌ها یا حتی گردن حس می‌شوند و با جویدن یا باز کردن زیاد دهان تشدید می‌شوند.

دندان عقل باعث چه دردهایی میشود؟

• درد فک
• درد گوش
• سردرد
• درد در پشت دهان
• درد در دندان‌های مجاور
• درد لثه
• گلودرد
• درد هنگام جویدن
• درد در شقیقه‌ها
• درد در گردن (در موارد نادر)

جمع بندی نهایی

ما در این مقاله به بررسی اینکه دندان عقل چیست و چه انواعی دارد پرداختیم. نحوه رشد دندان عقل و عوارض آن را مطرح کردیم و به پرسش‌هایی نظیر اینکه چند تا دندان عقل داریم، دندان عقل نشانه چیست و دندان عقل کجاست پاسخ دادیم. در انتها توصیه می‌کنیم نسبت به دندان عقل خود بی‌توجه نباشید و درصورت احساس درد دندان عقل حتما به دندانپزشک مراجعه نمایید.